Het woord ligt op het puntje van je tong

Over de overgang, een brein dat zich aanpast en het vreemde gevoel dat je geheugen even zijn eigen gang gaat

Je zit midden in een gesprek en plots is het woord weg. Je ziet het voorwerp voor je, je weet precies wat je bedoelt, maar het woord blijft ergens. Je omschrijft het, maakt een vaag gebaar met je hand en hoopt dat de ander je begrijpt. Een uur later zoek je je sleutels, die al die tijd in je jaszak zaten. En de afspraak van gisteren, die je nota bene zelf had ingepland, schoot je pas ’s avonds weer te binnen.

Veel vrouwen herkennen dit rond hun veertigste, wanneer de overgang zich aankondigt, en soms al wat vroeger. Vooral wie gewend is snel te schakelen en veel ballen tegelijk in de lucht te houden, schrikt ervan. Wanneer je je geheugen niet meer helemaal vertrouwt, begin je al snel ook aan jezelf te twijfelen.

Een brein dat op je hormonen leunt

Onthouden is eigenlijk een vorm van teamwerk. De hippocampus, een klein gebied diep in je hersenen, legt nieuwe herinneringen vast. De prefrontale cortex, het deel vlak achter je voorhoofd, houdt je aandacht bij de les en brengt orde in je gedachten. Ze praten met elkaar via boodschapperstoffen zoals dopamine, acetylcholine en serotonine.

Beide gebieden zijn rijk aan ontvangers voor oestradiol, de belangrijkste vorm van oestrogeen in je vruchtbare jaren. Oestradiol helpt zenuwcellen nieuwe verbindingen te leggen en bestaande te versterken. In de perimenopauze, de jaren die aan de laatste menstruatie voorafgaan, gaan de eierstokken grilliger werken. De oestradiolspiegel schiet op en neer, de eisprong blijft soms uit en ook de aanmaak van progesteron verandert. Voor een brein dat jarenlang op een vrij voorspelbaar ritme kon rekenen, is dat een periode van bijstellen.

Voor wat vrouwen dan ervaren, bestaat intussen een naam: “brain fog”, of hersenmist. In een medisch dossier zal je die term niet als diagnose terugvinden. Hij beschrijft een verzameling ervaringen, zoals vergeetachtigheid, moeite met concentreren, mentale vermoeidheid en woorden die niet komen opdagen.

De beste gegevens komen uit SWAN, een grote Amerikaanse studie die duizenden vrouwen jarenlang door de overgang volgde. Wie dezelfde geheugentest meermaals aflegt, scoort normaal elke keer wat beter, omdat je de test leert kennen. Tijdens de perimenopauze bleef die verbetering voor verbaal leren en denksnelheid bij veel vrouwen uit. Na de overgang kwam ze terug. De verschillen waren gemiddeld klein en niet iedereen had er last van. Ander onderzoek wijst erop dat vrouwen met veel opvliegers, ook die van de nacht, wat meer moeite hebben met het onthouden van woorden. Samen bevestigt dit wat veel vrouwen zelf aanvoelen: de overgang kan een tijd zijn waarin het brein wat kwetsbaarder is, en voor de meesten gaat die tijd voorbij.

Slaap, stress en een overvolle agenda

Wie onze vorige blog over ’s nachts wakker liggen las, ziet hier een verband. Tijdens je slaap speelt je brein de dag nog eens af. De hippocampus geeft nieuwe informatie door aan de hersenschors, waar ze een vastere plek krijgt. Wordt je nacht telkens onderbroken, door opvliegers of door een hoofd dat blijft malen, dan krijgt dat proces minder ruimte.

Vermoeidheid knaagt bovendien aan je aandacht, en zonder aandacht wordt informatie nooit goed opgeslagen. Vaak heb je dus nooit echt geregistreerd waar je die sleutels neerlegde.

Daar komt het leven rond je veertigste nog bij: werk, kinderen, ouders die zorg nodig hebben, kortom: een agenda zonder lege vakjes. Voortdurend wisselen tussen taken kost elk brein energie. Wanneer slaaptekort, hormonale schommelingen en langdurige stress samenkomen, versterken ze elkaar. Ook je stemming speelt mee. Somberheid en angst komen in de overgang vaker voor en kunnen het denken merkbaar vertragen.

En als het toch iets anders is?

De vraag die veel vrouwen liever niet hardop stellen, is die naar dementie, zeker wanneer alzheimer in de familie voorkomt. De veranderingen in de overgang zijn doorgaans subtiel en kennen een ander verloop dan dementie, waarbij het geheugen geleidelijk en blijvend achteruitgaat. Geheugenverlies dat duidelijk toeneemt, je dagelijks functioneren in de weg zit of samengaat met verwardheid, taalproblemen of veranderingen in gedrag, verdient wel altijd medische aandacht.

Er zijn bovendien andere oorzaken die goed te behandelen zijn: een schildklier die te traag of te snel werkt, een tekort aan vitamine B12 of aan ijzer (bijvoorbeeld door hevigere menstruaties, die in deze jaren vaak voorkomen), slaapapneu, een depressie of bepaalde geneesmiddelen. Een goede evaluatie kijkt daarom naar je lichaam als geheel en zoekt verder dan je hormonen alleen. Bespreek het gerust met je arts als de klachten je bezighouden.

Wat je brein helder houdt

Je hersenen blijven zich je hele leven aanpassen aan wat je ermee doet. Die neuroplasticiteit maakt ze ontvankelijk voor kleine, dagelijkse keuzes. Beweging is daarbij een van de best onderbouwde hefbomen. Wie regelmatig stevig wandelt, fietst of zwemt, verbetert de doorbloeding van de hersenen en stimuleert stoffen die zenuwcellen helpen groeien. Een goede nachtrust, een gezonde bloeddruk en een stabiele bloedsuiker beschermen je hersenen op lange termijn. Een gevarieerd eetpatroon met veel groenten, peulvruchten, noten, vis en olijfolie hangt samen met een beter behoud van het geheugen in onderzoek dat grote groepen mensen jarenlang volgt. Wanneer onderzoekers deelnemers bij loting zo’n eetpatroon of een gewone voeding laten volgen en de twee groepen daarna vergelijken, komt dat effect wel iets minder duidelijk naar voren.

Hormoontherapie kan bij vrouwen voor wie ze geschikt is opvliegers en nachtelijk ontwaken verminderen. Dat het geheugen er ook rechtstreeks door verbetert, is in grote studies niet aangetoond, en daarom wordt ze vandaag niet voorgeschreven met dat doel alleen. Hersenonderzoek laat wel zien hoe belangrijk oestrogeen voor het brein is, en of hormoontherapie op het juiste moment het geheugen kan beschermen, wordt volop onderzocht.

Het kan wel helpen om je brein zélf wat te ontlasten. Geef je sleutels een vaste plek, schrijf op wat je niet wilt vergeten en gun jezelf af en toe het luxe gevoel van één taak tegelijk..

Wat er in de overgang met je geheugen gebeurt, heeft dus een verklaring, en meestal is het mild en tijdelijk. Bij de overgrote meerderheid van de vrouwen blijven de testresultaten in deze jaren binnen de normale grenzen, en na de overgang verbetert het denken bij velen opnieuw. Wie dat weet, kan er rustiger naar kijken en wat milder zijn voor zichzelf op de dagen dat het denken trager gaat.

Het woord dat je in dat gesprek niet vond, was trouwens nooit echt weg. Je brein had alleen wat meer tijd nodig om het op te halen.

Dr. Amale Hajji

De bovenstaande illustratie werd met artificiële intelligentie gegenereerd.