Andropauze: de stille overgang bij mannen, en waarom het helpt om er een woord voor te hebben

Misschien ben je vijftig en slaap je minder diep dan vroeger. Je broeksriem moet een gaatje verder, al eet je niet meer dan vijf jaar geleden. Na een avond voetballen met vrienden heb je twee dagen nodig om te herstellen, waar vroeger één nacht volstond. Je zin in vrijen is wat getaand en op het werk voelt alles net iets zwaarder. Je verklaart het voor jezelf met wat voor de hand ligt: drukte, stress, de leeftijd. Elk van die verklaringen klinkt aannemelijk. Samen vormen de veranderingen echter een patroon dat je met veel mannen van je leeftijd deelt, ook al heeft bijna niemand er een woord voor.

Dat woord bestaat wel. Andropauze. Bij sommige artsen roept het gefronste wenkbrauwen op, en daar zijn goede redenen voor. Toch is het een bruikbaar begrip, op voorwaarde dat je weet waarvoor je het gebruikt.

Waarom het woord wringt

Het achtervoegsel “pauze” suggereert dat er iets stilvalt. Bij vrouwen klopt dat beeld min of meer. De menopauze is een duidelijke overgang, gemarkeerd door de laatste menstruatie, waarna de eierstokken hun hormoonproductie grotendeels afbouwen. Bij mannen verloopt het anders. De testikels blijven testosteron aanmaken, ook op hoge leeftijd. Bij veel mannen daalt het gehalte wel geleidelijk, en vaak zakt vooral het vrije testosteron, het kleine deel van het hormoon dat niet aan eiwitten in het bloed vastzit en daardoor vlot door de weefsels gebruikt kan worden.

Die daling gaat traag, over vele jaren, en verschilt sterk van man tot man. Sommige mannen behouden tot op hoge leeftijd waarden die ruim binnen het normale bereik liggen. Anderen zien ze al veel vroeger zakken. In een grote Europese studie bij ruim drieduizend mannen tussen veertig en tachtig jaar bleek een echt testosterontekort met bijhorende klachten, wat artsen “laat optredend hypogonadisme” noemen, bij veertigers uiterst zeldzaam. Ook bij zeventigers ging het om ongeveer één man op twintig. Leeftijd speelt dus mee, al hebben overgewicht, diabetes en chronische ziekte vaak een grotere invloed op de testosteronwaarden dan het ouder worden op zich.

Wanneer artsen formeel willen vaststellen dat iemand een testosterontekort heeft, gebruiken de richtlijnen daarom liever de term “hypogonadisme”, letterlijk een verminderde werking van de geslachtsklieren. Die diagnose wordt pas gesteld wanneer er passende klachten zijn en de testosteronwaarde bovendien bij herhaling laag is, gemeten op een vroege ochtend en in nuchtere toestand.

Wat een woord kan doen

Een diagnose en een woord hebben elk een eigen taak. Een diagnose moet nauwkeurig afbakenen wie welke behandeling nodig heeft. Een woord maakt een verschijnsel herkenbaar en bespreekbaar. Zoals de menopauze de voorbije jaren een taal heeft gekregen waarin vrouwen, hun partners en hun artsen over hormonale verandering kunnen praten, kan andropauze helpen om ook de stillere overgang bij mannen zichtbaar te maken. Ook in de wetenschappelijke literatuur duikt de term op, vaak naast preciezere begrippen.

Dat is belangrijker dan het lijkt. Wanneer veranderingen geen gemeenschappelijke naam hebben, worden ze gemakkelijk elk afzonderlijk bekeken, alsof ze niets met elkaar te maken hebben. Een man kan voor zijn vermoeidheid, zijn slaap, zijn gewicht en zijn seksuele klachten telkens een afzonderlijke uitleg krijgen, zonder dat iemand vraagt hoe die dingen samenhangen. Het lichaam werkt als één netwerk. Slecht slapen maakt bewegen zwaarder, minder bewegen kost spierkracht, extra buikvet remt de hormonale aansturing af, en die aansturing werkt op haar beurt in op energie, stemming en verlangen. Het woord andropauze nodigt uit om dat geheel te bekijken.

Een woord dat zorgvuldigheid vraagt

Juist omdat het zo herkenbaar is, kan het woord ook te veel gaan verklaren. Wie elke vermoeidheid na de vijftig aan dalend testosteron toeschrijft, ziet misschien slaapapneu over het hoofd, een aandoening waarbij de ademhaling ’s nachts telkens even stokt zodat je overdag uitgeput bent. Of een trager werkende schildklier, bloedarmoede, een depressie of de bijwerking van een geneesmiddel. Moeheid en concentratieproblemen komen bovendien even vaak voor bij mannen met normale waarden. Seksuele veranderingen, zoals minder zin of minder ochtenderecties, wijzen iets duidelijker in de richting van een hormonaal tekort. Ook dan blijft het zaak verder te kijken, want een erectieprobleem vertelt vaak soms iets over de bloedvaten.

Een bloedwaarde vraagt evengoed om nuance. Testosteron schommelt over de dag, ligt ’s ochtends het hoogst en zakt tijdelijk bij ziekte of na een reeks korte nachten. Eén lage meting zegt daarom weinig. Vaak liggen de oorzaken bovendien in factoren die je zelf kunt beïnvloeden. Overgewicht, zeker rond de buik, drukt de hormonale regeling, en gewichtsverlies kan die regeling bij een deel van de mannen weer op gang brengen. Omgekeerd kan een langdurig energietekort, bijvoorbeeld bij sporters die structureel te weinig eten, het hormoonsysteem eveneens afremmen. Wat de ene man helpt, kan de andere dus schaden.

Een overgang met ruimte om bij te sturen

Als je het correct gebruikt, beschrijft andropauze een overgangsfase in het leven van een man. In die jaren wordt het lichaam gevoeliger voor de manier waarop je ermee omgaat. Spiermassa gaat gemakkelijker verloren en vet nestelt zich sneller rond de buik, terwijl de slaap vaak lichter wordt. Wat je in deze periode doet met beweging, voeding, slaap en alcohol, werkt daardoor lang door. Wanneer je je spieren blijft gebruiken en je conditie onderhoudt, bouw je een reserve op waaruit je later kunt putten, bij een ziekte, na een operatie of gewoon wanneer de jaren gaan tellen. Minder buikvet ontlast je hart, je bloedvaten en je stofwisseling, en kan zoals hierboven beschreven ook de hormonale regeling wat ademruimte geven. Zo bepalen de gewoonten van vandaag mee hoe sterk en zelfstandig je over twintig of dertig jaar nog bent. Daarom loont het om die veranderingen tijdig een naam te geven. Het woord andropauze opent het gesprek op een moment waarop je nog veel kunt bijsturen. Of er daarnaast ook een echt testosterontekort meespeelt, is een aparte vraag. Die komt pas daarna aan bod, met de strengere maatstaven die de geneeskunde daarvoor hanteert.

Herken je jezelf in het beeld uit het begin van dit stuk, dan kan dat een goede aanleiding zijn om het geheel eens met je arts te bekijken: hoe je slaapt, hoe je beweegt en eet, hoe je je voelt, welke geneesmiddelen je neemt, en pas daarna wat je bloedwaarden vertellen. Sommige veranderingen horen inderdaad bij het ouder worden. Over veel andere heb je meer te zeggen dan je misschien denkt.

Dr. Amale Hajji

De bovenstaande illustratie werd met artificiële intelligentie gegenereerd.